دی ماه ، در ایران کهن ، چهار جشن در بر داشت : نخستین روز ماه دی - موضوع این جستار است - و روزهای هشتم ، پانزدهم و بیست و سوم ، سه روزی که نام ماه و نام روز یکی بود .
امروز، از این چهار جشن تنها شب نخستین روز دی ماه ، یا شب یلدا ، را جشن می گیرند ، یعنی آخرین شب پائیز، نخستین شب زمستان ، پایان قوس ، آغاز جدی و درازترین شب سال .
واژه یلدا سریانی و به معنی ولادت است . ولادت خورشید ( مهر ، میترا ) و رومیان آن را ناتالیس آنویکتوس یعنی روز تولد ( مهر ) شکست ناپذیر نامند .
بنابر باور پیشینیان ، در پایان این دراز شب ، که اهریمنی و نامبارکش می دانستند ( و می دانند ) ، تاریکی شکست می خورد ، روشنایی پیروز و خورشید زاده می شود و روزها رو به بلندی می نهد ، و :
... نام این روز میلاد اکبر است ، مقصود از آن انقلاب شتوی است . گویند در این روز نور از حد نقصان به حد زیادت خارج می شود ، و آدمیان نشو و نما آغاز می کنند و (( پری )) ها به ذبول و فنا روی می آورند .